Verseश्लोकः

Expand all

1वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते।

2तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः॥३०॥

Śloka 27All ŚlokasŚloka 29

Commentaryव्याख्या

Expand all

1अर्थवन्तःशमादय इत्यर्थः। तस्मिन्पुरुषे शमादयस्सन्तीति व्यवहारसार्थक इति भावः।

2अयं शान्तो दान्त इत्यादिशब्दाक्तः तीव्रवैराग्यवान् तीव्रमुमुक्षुतावांश्चेत्यर्थः।

3तीव्रमुमुक्षुत्वेयेव शमादिफलत्वात्।

4यदि तीव्रमुमुक्षुत्वं तदा साधनं विना फलालाभात् कार्याकारणमनुमीयत इति शमादिमत्वं तस्य सुवचम्।

5एवं शमादिसाधनं तीव्रवैराग्यं यदा तस्मिन्जायते, साधने सतिफलावश्यंभावात् शमादिमत्वं तस्मिन्नवर्जनीयम्।

6इत्यं च शमादिसाधने सति तीव्रवैराग्यशमादिफले च तीव्रमुमुक्षुत्वे स्वसाधन-फलमध्यवर्ति स्वयं निरपदमिति भावः।

7तीव्रवैराग्ये शमादिशब्दाः अर्थवन्तः, तीव्रमुमुक्षुत्वे शमादयः फलवन्त इति विभागः।

8शमादीनां इतरान्तःकरण-निष्ठानां दुर्ज्ञानत्वात् कारणकार्याभ्यां परोक्षयोजनीया।

9यत् एवमपि पुरुषेण शान्त्यादिकं समपादितं कथं ज्ञेयं इत्युक्तौ पुष्कलकारणे तीव्रवैराग्ये विशिष्टफले तीव्रमुमुक्षुत्वे च सित तथेति स्वस्मिन् परिमश्च कारणकार्ये ज्ञापके इति भावः।

10"काकस्य विष्ठावदसह्वबुद्धि-भोग्येषु सा तीव्रविरक्तिरित्यते। विरक्तितीव्रत्व-निदानमाहुः भोग्येषु दोषेक्षणमेव सन्तः" इति सर्ववेदान्त-सिद्धान्त-सार-संग्रहे।

11मुमुक्षुत्वे तीव्रत्वं प्रवृढमेव। तत्तु प्रागिभिहितम्॥३०॥

Śloka 27All ŚlokasŚloka 29