Verseश्लोकः

Expand all

1अनादिकालोयमहंस्वभावो जीवसमस्त-व्यवहारबोढा ।

2करोतिकर्माण्यनु-पूर्वबासनः पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि ॥१८८॥

Śloka 187All ŚlokasŚloka 189

Commentaryव्याख्या

Expand all

1यद्यपि प्रकृतेर्विकार इत्युक्तत्वात् सादित्वं वक्तव्यम् ।

2अथापि महाप्रलयेऽपि कारणात्मना अव्यक्ततया वर्तमानत्वात्

3पूर्वकर्मवासनाश्रय-बुद्धेः अत्यन्तनाशे पुनःसृष्टेरनुपपत्तेः

4सृष्टिकाले एव 'अनेन जीवेनात्मना' इति परदेवतया नामरूपव्याकरणार्थं ईक्षणश्रुतेश्च

5आविदेहैकैवत्यं आत्यंतिकनाशे पुनःसंसारकारणभूतायाः बुद्धेरपि अनादित्वं अवश्यं वक्तव्यमिति

6तत्प्रयोजं-देहेन्द्रियाद्यभिमानोऽपि स्वप्रभागवाकालत्व-व्यापक-स्वसजातीय-कत्वरूपानादित्वान् भवति ।

7अनादिः कालः यस्य अनादिकालः इदमादिना आरब्धमिति वक्तुमशक्यत्वात् ।

8अयं देहेन्द्रियादिषु अहिमितस्वभावः अभिमानः वासना यस्य सः अहंस्वभावः

9जीवः समस्तव्यवहारबोढा "विज्ञानं यज्ञं तनुते" इतिश्रुते: ।

10कर्माणि तनुतेऽपि च इतिश्रुतेऽपि च । लौकिक-वैदिकसर्वव्यवहारकर्ता ।

11तदुपपादयति अनुपूर्वबासनः अनुगाताः पूर्वबासनाः यं सः अनुपूर्वबासनः "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च" इतिश्रुते: ।

12"पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन" इति च श्रुते: ।

13पुण्यानि शास्त्रविहितानि अपुष्यानि तन्निषिद्धानि विहित-निषिद्धान्यानि भोजनस्वपादीनि च करोति ।

14भोक्तृत्वं वक्ति तत्फलानि तेषां कृतविहित-निषिद्धकर्मणां फलानि ।

15विचित्रासु देवितयंङ्मनुष्यादिचतुरशीति-लक्षप्रभेदासु योनिषु व्रजन् भुक्तेऽपि सुख-

Śloka 187All ŚlokasŚloka 189