Verseश्लोकः

Expand all

1पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा।

2समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनमात्मनः।

3अवस्था जागरस्तस्य स्थूलार्थानुभवो यतः॥९०॥

Śloka 89All ŚlokasŚloka 91

Commentaryव्याख्या

Expand all

1पूर्वं तावत् नभआदीनि सूक्ष्माणि भूतानि परस्पराशैः मिलितानि स्थूलानि सन्ति स्थूलशरीरहेतव इत्युक्तम्।

2तत्र पञ्चीकरणं न शब्दतः स्पष्टं कथितं तदिदमुक्तं पञ्चीकृतेभ्य इति।

3अत एव स्थूलेभ्यः पृथिवी-त्यादिव्यवहारयोग्येभ्यः भूतेभ्यः ।

4तत्रापि देवतियङ्कमनुष्यादि-शरीरप्रभेदे बीजमाह पूर्वकर्मण इति।

5पुष्यपापमिश्रानुसारेण देवादिशरीरोत्पत्तिरिति भावः।

6इदं प्रत्यक्षसिद्धं, आत्मनो जीवस्य, भोगायतनं यदवच्छेदन भोगो जायते तद्भोगायतनं सुखदुःखसाक्षाकारावच्छेदकमित्यर्थः।

7समुत्पन्नं असंकरेण जातमित्यर्थः।

8तत्तत्कर्मानुसारेण कर्मफलदाता सवेशः ईश्वरः तत्तच्छरीरं तस्मै ददातीति संकरशंकायाः नाबसरः इति समुपसगेण पूर्वकर्मणेति-पदसहितेन द्योतितम्।

9इदानीं स्थूलदेहः यदात्मत्वेनाभिमन्यते तां अवस्थामाह तस्य व्यावृत्त्वं आत्मनः अनुवृत्त्वं च सम्यग्बोधयित्वा तत्रानात्मत्वं स्पष्टयितुं।

10तस्य स्थूलदेहस्य अवस्था असाधारणी भोग-हेतुत्वप्रयोजकः कालः जागरः, "इंद्रियैर्थोपलब्धिजागिरतं" इति लक्षणलिखिता जाग्रदवस्थेत्यर्थः।

11तदेव विशदयति स्थूलार्थानुभवो यतः, अथेषु स्थूलत्वं च दिगादिभिमानि-देवतानुगृहीत-श्रोत्रादीन्द्रियगृह्यमाणत्वं शब्दादिषु।

12स्वप्ने इन्द्रियाणां उपरतव्यापारत्वात् वासनामयानां शब्दादीनां देवतानुगृहीत-इन्द्रिय-गृह्यमाणत्वं नास्ति।

13मनसः इन्द्रियत्वपक्षे इन्द्रियगृह्यमाणत्वेपि तत्र तद्राहकलेन प्रसिद्धेन्द्रियगृह्यमाणत्वं नास्ति इति भावः।

14यतः स्मात् स्थूलशरीरात् तत्राभिमानात् स्थूलार्थानुभवः, ततः तत्कारणात् तस्य स्थूलदेहस्य जागरः अवस्थेत्यर्थः॥९०॥

Śloka 89All ŚlokasŚloka 91