Verseश्लोकः

Expand all

1स्वप्नो भवत्यस्य विभक्तवस्था, स्वमात्रशेषेण विभाति यत्र ।

2स्वप्ने तु बुद्धिः स्वयमेव जाग्र-कालीन-नानाविधवासनाभिः ॥

3कर्त्रादिभावं प्रतिपद्य राजते, यत्र स्वयंज्योतिरयं परात्मा ॥१००॥

Śloka 99All ŚlokasŚloka 101

Commentaryव्याख्या

Expand all

1अस्य सूक्ष्मशरीरस्य, विभक्तवस्था भेदकावस्था, स्वप्नो भवति —

2जागरस्साधारणत्वात् सुषुप्तावेव लीनत्वात् स्वप्न एव सूक्ष्मस्य प्राधान्यमिति भावः —

3तत्र हेतुं संगृह्णाति स्वमात्रैदिना —

4स्वमेव स्वमात्रं तस्य शेषः अवशिष्टत्वं अभिमन्यमानेन स्वेनैव केवलमित्यर्थः —

5तदा स्थूलदेहे अभिमानाभावात् सूक्ष्मदेहस्यैव विशेषतोभिमन्य-मानत्विति —

6यत्र स्वप्ने स्वमात्रपरिशेषेण स्थूलाभिमानं परित्यज्य सूक्ष्मशरीरमात्रविषयेण अभिमानेन विभाति प्रकाशते, आत्मा इति शेषः —

7संगृहीतमर्थं स्वमात्रशेषेण विव्णोति स्वप्नेत्यादिना —

8स्वप्ने तु स्वप्नावस्थायां बुद्धिः अन्तःकरणं, स्वयमेव कारकान्तरनिरपेक्षं —

9जाग्रत्कालीन-नानाविधवासनाभिः जाग्रत्काल-नानाविधावस्थायां जाते वहुविधैः संस्कारैः —

10कर्त्रादिभावं कर्तृत्वं भोक्तृत्वं कर्मत्वं अधिकरणत्वं सकल-क्रिया-कारकभावमिति यावत्। प्रतिपद्य प्राप्य, राजते प्रकाशते —

11ननु जडस्य अन्तःकरणस्य कथमीदृशी शक्तिः? —

12शरीरान्तर्गतनाडीषु हितामिधानासु यदा मनः संचरति तदा स्वप्न इति श्रुत्या प्रतीते। तत्र प्रकाशस्य दूरापास्तत्वात् इति चेत्तत्राह यत्र स्वयंज्योतिरयं परात्मा इति —

13"न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः। तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" —

14"यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्। यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकं" इति श्रुतिस्मृत्याम्प्रापकस्य ज्योतिरूपस्य चैतन्यज्योतिषस्य परमात्मनः संबधात् अन्तःकरणस्य इयं शक्तिः जाग्रत्कालिक-वासना-सहकृतस्य —

15ननु "सत्यं ज्ञानं" "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" "अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः" "प्रज्ञानं ब्रह्म" इत्यादिश्रुतिभ्यः आत्मनः सार्विदिक-चैतन्यरूपतवेन स्वयंज्योतिष्टवस्य सर्वदा सर्वत्र —

16किं विशेषेण स्वप्ने स्वयंज्योतिरयं परात्मा इति स्वप्न एव तदुच्यते इति चेच्छृणु तत्र कारणम् —

17बृहदारण्यकगत-ज्योतिर्ब्राह्मणस्य आमूलचूडं परिशीलनेन इदं स्पष्टं सुज्ञानम् —

18तत्र हि "किंज्योतिरयं पुरुषः" इति जनकेन पृष्टो भगवान् याज्ञवल्क्यः आदौ सर्वलोकप्रसिद्धं सूर्यं तस्मिन्नस्तमिते चन्द्रं तस्मिन्नस्तमिते यते अग्निं तस्मिन्शान्ते वाचं शान्तायां च तस्यां आत्मानं ज्योतिरुवाच —

19शान्तायां वाचि किंज्योतिरेवायं पुरुष इत्यात्मैवास्य ज्योतिषास्ते पत्यते कर्म कुरुते विपलेत्यत्यन्तेन —

20यदपीदं ज्योतिष्टवं सदालनं, तथापि जाग्रति करणाद्यनुग्राहकाणां इतरेषां आदित्यादीनां बाह्यानां ज्योतिषां सत्त्वेन —

21सत्त्व-दशायां आन्तर-बाह्य-कार्यकारण-संघातव्यवहारस्य संकुलतायां च न विविक्तं दर्शयितुं शक्यते —

22सुषुप्तौ विविक्तत्वेपि प्रकाशवस्तुनोभावात् तदा सर्वस्य दृश्यस्य लीनत्वात् —

23यद्यपिस्ति अज्ञानं तथापि तद् अभाव-रूपत्वेन चर्चास्पदमतः जाग्रत्काल इव तत्र व्यवहारः सर्वो वर्तते —

24अपितु बाह्यज्योतींषि न सन्ति स्थूलशरीरे नास्ति बाह्यकरणानां चोपरतव्यापारत्वं —

25तदा मनः एकमेव आत्मज्योतिःप्रतिफलनमिह्मन्ना जाग्रदवासनाविशिष्टं सर्वकारतां भजत इति विविक्तस्वयंज्योतिष्टवमुपदिश्यमानं स्वमानं भवतीत्यभिप्रायेण "अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योति" रित्युक्तिः —

26यथा सर्वदापि सजातीय-विजातीय-स्वगतभेदरहितानाधितब्रह्मरूपेण जातः सर्वेपि सृष्टे प्राक् "सदेव सोम्येदम् मध आसीदेकमेवाद्वितीयं" इति श्रोतृबुध्यारोहाय छान्दोग्ये उपदिष्टं —

27तदत्तु स्वप्ने मनसः जाग्रत्संस्कार-युक्तस्य जडस्य परापरात्मदशायां चैतन्ययुक्तस्य-स्वरूप-प्रतिफलनवशादेव सूर्यचन्द्रादि-प्रकाशक-रूपेण घटपटादिप्रकाश्यरूपेण परिणमानत्वयोस्ता —

28अत एव अन्धादयोपि स्वप्ने पदार्थान्पश्यन्ति। तेषां जागरे चक्षुरभावात् कथं दर्शनं? —

29मन एव चक्षुरूपेण आत्मशक्त्या प्रतिफलमत इत्येव वक्तव्यम् —

30एवं चक्षुरादित्यादि-ज्योतिरभावदशायां प्रतिभासमान-सकलपदार्थभासकत्वं आत्मन एवेति श्रोतृबुद्धौ स्फुटमारोहयितुं शक्यत्वात् यत्र स्वयंज्योतिरयं परात्मा इति श्रुत्यनुसारेणोक्तं मूले ॥१००॥

Śloka 99All ŚlokasŚloka 101