Verseश्लोकः

Expand all

1इदं शरीरं शृणु सूक्ष्मसंज्ञितं, लिंगपञ्चीकृत-भूतसंभवम् ।

2सवासनं कर्मफलानुभावकं स्वाज्ञानतोऽनादि-रूपाधिरात्मनः ॥९९॥

Śloka 98All ŚlokasŚloka 100

Commentaryव्याख्या

Expand all

1सूक्ष्मसंज्ञितं — सूक्ष्ममिति संज्ञा सूक्ष्मसंज्ञा सा अस्य संजातेति सूक्ष्म-संज्ञितं, इदं शरीरं —

2तस्य जन्यत्वादपि नित्यात्मरूपत्वं नेत्याह अपञ्चीकृत-भूतसंभवम् —

3अपञ्चीकृतानि यानि भूतानि गगनाद्यानि तेभ्यः संभवः उत्पत्तिः यस्य तत् —

4इदं सूक्ष्मसंज्ञित्वे हेतुः —

5लिंगं — लिंग इत्यस्माद्धातोः ज्ञापकात्मन् इत्यर्थः —

6वागादीनां करणानां जडानां अधिष्ठातारन्तरा तत्तत्कार्ये प्रवृत्त्युत्पत्तेः, अचेतनं चेतनाधिष्ठितं कार्यं करोतीति दृष्ट्वात्वात् —

7विह्वरतः-करणचित्तं इदं शरीरमेव लिंगमित्युच्यते इत्यर्थः —

8तुरवघारणे, सुषुप्तौ ज्ञानस्य सर्वमतसिद्धत्वाभावात् जागरे स्वप्ने च मनोमूलकत्वेयैव ज्ञानस्य जायमानत्वात् —

9मनसोपि जडस्य आत्मप्रतिफलमन्तरा इतरप्रकाशकवासंभवात् आत्मप्रतिविम्बग्राहिलेन आत्मज्ञापक-मनोघटितत्वाच्च —

10अस्य शरीरस्य लिंगमित्युच्यम् —

11आत्मनः निर्धर्मकत्वात् स्थूलशरीरस्य तदा तदा विनाशिचेलेन बहुत्वादामोक्षं स्थायिवासंभवात् —

12पूर्वपूर्व-संस्काराणां जनिष्यमाणानुभव-जन्यसंस्काराणां च आमोक्षं स्थायिलिंग-शरीरमेवाश्रय इत्याह सवासनमिति —

13वासनाभिः अनुभवजन्यसंस्कारैः सह वर्तत इति सवासनम् —

14भोगहेतुत्वमप्यस्यैवाह, कर्मफलानुभावकं कर्मः पुण्यस्य पापस्य च कर्मणफले ये सुखदुःखे तदनुभवः भोगः तज्जनकम् —

15सुषुप्तौ सवासनस्य लिंगशरीरस्य विलोनत्वादेव कर्मजन्य-सुखदुःखानुभवाभावः —

16जाग्रदस्वप्नयोस्तु तदाविषयस्य लिंगशरीरस्य सत्त्वादनुभवः इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां भोगहेतुत्वं तस्य ज्ञेयम् —

17आत्मनः अनादिरूपाधिः इदं लिंगशरीरं, सूक्ष्मभुजन्यमपि महाप्रलयादावपि अभिव्यक्त्वाभ्यां एकैकवित्तिभ्यां अविदेहकैवल्यं अवतिष्ठत इति स्थूलशरीरवत्सादितवं नास्ति —

18ननु असंगत्वेन केनाप्यनुपधीयमानस्य आत्मनः कथं लिंगेन सोपाधिकत्वं इत्यपत् आह स्वाज्ञानतः —

19स्वस्वरूपस्य इदानींज्ञातत्वात् तन्मूलकः कल्पितः उपाधिरित्यर्थः ॥९९॥

Śloka 98All ŚlokasŚloka 100