Verseश्लोकः

Expand all

1विषयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये ।

2सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः ॥१०७॥

Śloka 106All ŚlokasŚloka 108

Commentaryव्याख्या

Expand all

1विषयाणां शब्दादीनां आनुकूल्यं स्वकीयेच्छानुसारेण संप्राप्तौ सुखी, अहं सुखीति प्रतीतः ।

2विपर्यये प्रातिकूल्येन स्वेच्छाविरोधेन प्रसक्तौ दुःखी, अहं दुःखीत्यभिमानः ।

3अतः सुखं दुःखं च तद्धर्मः तदिच्छानुरोधित्वा-त्यो:, सदा सर्वदा आनन्दस्य आनन्दस्वरूपस्य "आनन्दो ब्रह्म" "विज्ञान-मानन्दं ब्रह्म" "रसो वै सः" "यदेष आकाशः" इत्यादिश्रुतिभ्यः, आत्मनः न धर्म इत्यनुपजते ।

4युज्यते चैतत् विचार्यमाणे कालान्तरे यः शब्दः सुखमजीजनत् स एव कालान्तरे दुःखं जनयतीति प्रसिद्धं लोके ।

5तत्र मनोभेदेन विना नान्यस्य हेतुर्भावः विषयस्यैकरूपत्वात् कालस्य च ।

6तेनैव शब्देन पुरुषान्तर-मुखोत्पत्तेर्दर्शनात् तस्मिन्नेव काले अहेतुत्वायोगात् ।

7मनस्तु पूर्वमिमं शब्दं अनुकूलं व्यजानात् इदानीं तु प्रतिकूलं मन्यते इति तस्यैव सुखं दुःखं च धर्म इति ॥१०७॥

Śloka 106All ŚlokasŚloka 108