Verseश्लोकः

Expand all

1आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान् विषयो न स्वतः प्रियः ।

2स्वत एव हि सर्वेषां आत्मा प्रियतमो यतः ॥१०८॥

Śloka 107All ŚlokasŚloka 109

Commentaryव्याख्या

Expand all

1हि यस्मात्कारणात् विषयः स्वतः विषयत्वेन हेतुना न प्रियः प्रीति-गोचरः किंतु आत्मार्थत्वेन आत्मनः सुखं दुःखनिवृत्तिं वा जनयतीति प्रेयान् प्रमिविषयः ।

2यदि स्वत एव च विषयत्वेन शब्दादिरूपत्वेन प्रेयांस्यात् कदापि प्रेयस्त्वं न व्यभिचरेत् ।

3त्यजन्ति पूर्वमिष्टत्वेन ज्ञातमपि शब्दादिकं पुत्रमित्र-कलत्रादिकंच ।

4शरीरमपि दण्डयन्ति प्राणं निरुन्धन्ति मनश्च लयमापादयन्ति किमन्यत्, आनन्दमयकोशत्वेन प्रसिद्धं अज्ञानमपि भंजयन्ति ।

5तत्र कारणं इतरत्र आनन्दरूपत्वाभावः आनन्द-प्रयोजकत्वस्याप्यनित्यत्वम् ।

6आत्मनस्तु आनन्दत्वस्य स्वतःसिद्धत्वम् उक्तं हि "मा तभूवं हि भूयासमिति प्रेमात्मनीश्यते" इति ।

7कदापि माभूवमिति न, अपितु सर्वदा भूयासमिति तदर्थः ।

8तत्तु आत्मनः एकस्यैव युज्यते, स्थूलं स्वप्ने न भासते सूक्ष्मं सुषुप्तौ न, कारणं न समाधौ ।

9शब्दादिविषयाश्च न सुषुप्तिसमाधोः । यदा स्थितिस्तेषां जागरस्वप्नयोः तदापि नैयत्येन आनन्दजनकत्वाभावस्तात् ।

10अतः सर्वावस्थासु अनुवर्तमानः विषयाद्यभावेपि सकलप्राणिसिद्धतया सुषुप्तौ, ज्ञात्यनुभवेन समाधौ च आनन्दरूपत्वेन अनुभवगोचरः आत्मा स्वत एव निरुपाधिकतया सर्वेषां प्राणिनां प्रियतमो मतः, हि यस्मात् ॥१०८॥

Śloka 107All ŚlokasŚloka 109