Verseश्लोकः

Expand all

1शुद्धाद्वय-ब्रह्मविबोधनाश्या सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा ।

2रजस्तमस्सत्वमिति प्रसिद्धा गुणास्तदीयाः प्रथितैः स्वकार्यैः ॥११२॥

Śloka 111All ŚlokasŚloka 113

Commentaryव्याख्या

Expand all

1अनयोरुभयोः अन्तः निर्णयः तत्त्वदिभिः दृष्टिति कथयता ।

2इत्यंच इयं माया सत् सद्वस्तुत्वे न, असद्वस्तुत्वे न उभयात्मिका सदसदात्मिका नो ।

3अपितु सत्वासत्वाभ्यां निर्वचनुमशक्यत्वात् अनिर्वचनीयरूपा ।

4यथा सत्वेन वा असत्वेन वा ब्रह्मणो भिन्नत्वेन अभिन्नत्वेन च अभिन्नत्वेन अनिर्वचनीयाह् ।

5ब्रह्मणोत्यन्तभिन्नत्वे अद्वैतबोध-श्रुतिविरोधात् लोकेपि शक्तेः शक्तिमतोत्यन्त-भेदाभावाच्च ।

6एवंभिन्नत्वे तस्याः बाधायोगात् ब्रह्मणः कालत्रयावाधित्वात् ।

7भिन्नाभिन्नत्वे विरुद्धे अतः भिन्नापि न अभिन्नापि न उभयात्मिकापि न उभयात्मिकापि नो भवतीत्यर्थः ।

8एवं अनादित्वेन सांगापि सावयवत्व-सावयत्व[?] जन्यत्व-परिणामा-संभवात् तदपि वक्तुमशक्यम् ।

9अतः अनंगा अनवयवापि न ।

10उभया-त्मिकापि नो सावयत्वनिरवयत्वयोः एकत्र विरोधादेव ।

11अतः सत्वासत्वाभ्यां भिन्नाभिन्नाभ्यां सांगानंगाभ्यां निर्वचनमशक्यं रूपं यस्याः सा अनिर्वचनीयरूपा महाद्भुता अत्यंताश्चर्यरूपा ॥१११॥

12संगस्तुपाधि-कल्पितः, वास्तविकमसंगत्व-मित्युपादयति सर्वेति ।

13शुद्धं निर्गुणं अद्वयं सजातीय-विजातीय-स्वगतभेदशून्यं यद्ब्रह्म तस्य विबोधः अभेदेन साक्षात्कारः तेन नाश्या तज्जन्यध्वंस-प्रतियोगिनी ।

14तत्र अयं सर्पं इति भ्रमः, रज्जुविवेकतः यथा कल्पित-सर्पविषट्च-भूतरज्जुसाक्षात्कारेणेव नायं सर्पः किंतु रज्जु-रित्याकारेण ।

15तेन निर्गुणे अद्वितीये कल्पितायाः मायायाः अधिष्ठानतत्त्व-साक्षात्कारवाध्यत्वमुक्तम् ।

16यदुक्तं पूर्वं कार्यानुमेया सुधियैव माये इति तद्विशदयति, तद्धर्म-गुणकार्य-प्रतिपादनमुखेन रजस्तैलादिना ।

17तदीयाः इमे माया-संविभिन्नः गुणाः धर्माः रजः तमः सत्वमिति प्रसिद्धाः ।

18तेषामप्रत्यक्षत्वात् कार्यमुखेन प्रसिद्धिमाह प्रथितैरिति ।

19प्रसिद्धेः तत्तद्गुणकार्यैः वक्ष्यमाणाः ॥११२॥

Śloka 111All ŚlokasŚloka 113