Verseश्लोकः

Expand all

1विक्षेपशक्ती रजसः क्रियात्मिका यतः प्रवृत्तिः प्रसुतापुराणी ।

2रागादयोस्याः प्रभवन्ति नित्यं दुःखादयो ये मनसो विकाराः ॥११३॥

Śloka 112All ŚlokasŚloka 114

Commentaryव्याख्या

Expand all

1मायायां सन्ति तिस्रः शक्तयः । विक्षेपशक्तिः आवरणशक्तिः ज्ञानशक्तिश्चेति तत्त्वकर्तृत्वं, तृतीया मोक्षहेतुः ।

2तत्र विक्षेपशक्तिः रजसः रजोगुणस्य, क्रियात्मिका कार्यरूपा ।

3यदा उद्रिच्यते रजः तदा विक्षेपः बहुधा भवन्तीति ज्ञेयमित्यर्थः ।

4यतः रजःकार्यभूत-विक्षेपशक्त्येकसाक्षात् पुराणी अनादिकालसिद्धा प्रवृत्तिः संसारहेतुभूता प्रवृत्तिः प्रसूता विस्तृता ।

5सा जीविया वा पंचसृष्टिहेतुभूता ईश्वरीया वा भवतु पंचसृष्टिरेपि विक्षेपशक्तिसाकात् ।

6तत्रैवरस्य शुद्धसत्व-प्रधान-मायोपहितत्वात् तस्याः स्वाधीनत्वाच्च न वन्धस्य प्रसक्तिरिति ।

7जीवस्य तु मलिनसत्वप्रधानाविद्योपाधिकत्वात् ज्ञानशक्तेः रजस्तमोभ्यां प्रतिहय्यमानत्वात् उपाधीनत्वं तत्कृतवन्धत्वं चेति ।

8रागादय इत्यादिकं कर्मविषयेषु ज्ञेयम् ।

9अस्याः रजोविक्षेपशक्तेः साक्षात् रागद्वेषादिसूचनात् प्रवृत्तिहेतोः नित्यं जीवस्य प्रभवन्ति ।

10तत् येमनसो विकाराः दुःखादयः, दुःखर्षतर्षमपादयः मनस एव नतु कदाचिदपि निर्विकारस्यात्मन इति बोधयितुं मनस इत्युक्तम् ।

11"कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिर्धृतिः हीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव" इति श्रुतेः ।

12तत्तादात्म्यध्यासात् जीवे कल्प्यन्ते न वस्तुतः तत्र सन्ति ।

13"साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च" "नायोतोस्ति द्रष्टा" "निःकलं निष्क्रियं शान्तम्" इत्यादिश्रुतेः ॥११३॥

Śloka 112All ŚlokasŚloka 114