Verseश्लोकः

Expand all

1कामः क्रोधो लोभदम्भाभ्यसूयाहंकरेष्यां-मत्सरादस्तु घोराः ।

2धर्मा एते राजसाः पुंप्रवृत्ति-यंसमादेतल्लव्जो बन्धहेतुः ॥११४॥

Śloka 113All ŚlokasŚloka 115

Commentaryव्याख्या

Expand all

1कामः विषयेच्छा

2क्रोधः तदिभघाते जायमान-मानसवृत्तिः कोपाश्या ।

3लोभः अर्थस्य प्राप्तौ तत्संरक्षणमति:

4दंभः धर्मध्वजित्वं ।

5अभ्यसूया परोत्कर्षासहनं

6अहंकारः स्वोत्कृटत्वज्ञानं ।

7ईर्ष्या गुणेषु दोषाविष्करणं ।

8मत्सरः अक्षीयमाण-वस्तुपरित्यागेच्छा ।

9आदिपदेन मद-दर्पादि-परिग्रहः ।

10एते लोकद्वयेपि भयहेतवः अत एव घोरा इत्युक्तम् ।

11यस्मात्काम-क्रोधादिविशिष्टः पुमान् न प्रवृत्तेर्विरमति कदाचिदपि, सर्वदापि यत्किञ्चिद्कुर्वाण एवावतिष्ठते अतः एते धर्माः राजसाः ।

12रजः कर्मणि गीतायां सर्वदा यत्किञ्चित्कत्वमहेतुर्णां एतेषां राजसत्वं ।

13"प्रवर्तनलक्षणा दोषाः" इति न्यायसूत्रं सर्वतो निवृत्तौ हि सुखं ।

14अत्र कस्यापि निवृत्तिप्रयोजकत्वाभावाच्च ।

15"लोभः प्रवृत्त्यारम्भः कर्मणामशमस्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विबुद्धे भारतर्षभे" इत्यपि गीता ।

16इत्युक्त्वादगितायां पूर्वप्रवृत्तिः इत्युत्त सर्वजनानुभवसिद्धं तत् मायागुणत्वेन कथितं रजः वन्धहेतुः ।

17कार्यकरणसंघाताध्यासस्यैव बन्धकत्वात् अध्यासं विना कर्मासंभवात् रजसः बन्धहेतुत्वं विज्ञेयम् ।

18"न ह्यनध्यस्तात्मभावेन देहेन किञ्चद्व्याप्रियते" इत्यध्यासभाष्यात् ॥११४॥

Śloka 113All ŚlokasŚloka 115