Verseश्लोकः

Expand all

1मिश्रस्य सत्वस्य भवन्ति धर्मस्त्वमानितादा नियमा यमाद्याः ।

2श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षुता च दैवी च संपत्तिरसंनिवृत्तिः ॥१२०॥

Śloka 119All ŚlokasŚloka 121

Commentaryव्याख्या

Expand all

1मिश्रस्य सर्वात्मना तमश्शून्यस्य ईषद्रजोमिश्रस्य सत्वस्य इत्यर्थः ।

2ताभ्यां अभिभूयमानवक्ष्यमाण-गुणसत्वानुपपत्तेः ।

3तुशब्दः इतरगुणद्वयस्य ताभ्यामभिभूयमानसत्वस्य च व्यावर्तकः ।

4अमानिता आद्या येषां अदंभित्वादिकाः गीतायां "अमानित्व-मदंभित्व-महिंसा-क्षान्तिरार्जवं ।..." इति ।

5तत्र अमानित्वं, विद्यमानैर्विद्यमानैर्वापि गुणैः आत्मनः श्लाघारूप-संमानं मानित्वं तदाह्रियमसमानित्वं ।

6श्याताभूजार्थं स्वधर्मप्रकटनं दंभः तदभावतं अदंभित्वं ।

7त्रिकरणया परपीडावर्जनं अहिंसा ।

8परैरभिभूयमानस्यापि तान्त्रयविकृतित्वं चित्तस्य क्षान्तिः ।

9मनोवाककायानां एकरूप्यमार्जवं ।

10प्राणिपात-परिश्रवण-सेवादिभिः आचार्यानुवर्तनं आचार्योपासनम् ।

11वाह्यमलानां मृज्जलाभ्यां अंतर्मलानां रागादीनां मैत्र्यादिभावसनया विषयदोषदर्शनाभ्यासेन च प्रक्षालनया बहिरन्तश्शुचित्वं ।

12स्थैर्यं मुक्तिसाधन-प्रवृत्तस्य विघ्नसंभवेपि तत्परित्यागेन पुनःपुनर्थैलाधिक्यम् ।

13आत्मविनिग्रहः आत्मनः देहेन्द्रियादेः मोक्षसाधनाप्रातिकूल्य-स्वभावनिरोधेन तदनुकूलतया व्यवस्थापनं ।

14इन्द्रियार्थेषु शब्दस्पर्श-रूपादिषु दृष्टानुश्रविकेषु वैराग्यम् ।

15अनहंकारः अहमेव सर्वोत्कृष्ट इति गर्वाहित्यं ।

16जन्ममृत्युजरेति, गर्भवासायोनिद्वारा निःसरणं जन्म, मृत्युः सर्वमर्मच्छेदनरूपः, जरा वृद्धिव्लेतोजनाशसर्वपरिभ्वरूपा ।

17व्याधयो ज्वरादयः, दुःखानि अनिष्टसंयोगेष्टवियोग-जान्त्याध्यात्मिकादीनि ।

18दोषास्तु वातपित्तश्लेष्माणः तेषामवोपरच पुनःपुनरालोचनं ।

19असक्तिः पुत्रादिषु प्रीतित्यागः ।

20तेष्वनिभष्वङ्गः तेषां सुखे दुःखे अहमेव सुखी दुःखीध्यसासाभावः ।

21इष्टानिष्टयोरुपस्थितिषु प्राप्तिषु । नित्यं सर्वदा समचित्तत्वं हर्षविषादशून्यत्वं ।

22अनन्ययोगेन अपृथकसमाधिना अहमेव भगवान्वासुदेव इति निश्चयेन अत एव स्वात्मभूते मयि अव्यभिचारिणी एकान्तिकी भक्तिः ।

23विविक्तः शुद्धः चित्तप्रसादको यो देशः तत्सेवित्वं जनानां वैषयिकाणां संसदि रत्यभावः ।

24आत्मानमधिकृत्य प्रवृत्तं आत्मानात्मविवेकज्ञानं अध्यात्मज्ञानं तस्मिन्नित्यत्वं तत्रैव निष्ठा ।

25पदार्थविवेकपरस्य वाक्यार्थज्ञानाधिगमात् प्रागेव प्रयोथः फलं मोक्षः तस्य दर्शनमालोचनम् ।

26तत्वज्ञानफलालोचने हि तत्साधने प्रवृत्तिः स्यादिति भावः ।

27अत यद्यपि यमघटकीभूतायाः अहिंसायाः नियमघटकस्य शौचस्य च घटनमस्ति तथापि उत्तरेण नियमायामाद्या इत्यत्र तदुभयातिरिक्तस्यैव ग्रहणं संभवतीति बोध्यम् ।

28नियमाः "शौचसंतोष-तपस्स्वाध्यायेश्वर-प्रणिधानानि नियमाः" इति सूत्रानुसारेण शोचादयः जन्महेतुं काम्यकर्मेण संसारमोक्षहेतौ निष्कामे धर्मे नियमयन्ति प्रेरयन्तीति नियमा इत्युच्यन्ते ।

29तत्र शौचं पूर्वं निरुक्तं ।

30संतोषः यथालाभप्रतुष्टिः ।

31तपः काण्डशोषणं तदुक्तं योगाग्नेवल्क्ये "विधिनोक्तेन मार्गेण कृच्छ्रच्चान्द्रायणादिभिः शरीरशोषणं प्राहुः तापसाः तप उत्तमं" ।

32स्वाध्यायः प्रणवगायत्रीप्रभृतीनां मन्त्राणां जपः ।

33ईश्वरप्रणिधानं अभिहितानां अनिभहितानां च सर्विसां क्रियाणां परमेश्वरे फलापेक्षतया समर्पणं

34तदुक्तं "कामतोकामतोवापि यत्करोमि शुभाशुभं । तत्सर्वं त्वयि विन्यस्य स्वत्वयुक्तः करोम्यहं" इति ।

35फलाभिसंधेः उपघातकत्वमभिहितं महर्षिभिः "अभिप्रयसंपत्रं कामेनोपहतं तपः न तुष्टये महेशस्य श्वलीढमिव पायसम्" इति ।

36एतानि पंच नियमाः ।

37यमाः "अहिंसासत्यास्तेयं ब्रह्मचर्यपरिग्रहाः" इति सूत्रानुसारेण अहिंसादयः पंच ।

38तत्र अहिंसा विरूता ।

39सत्यं सर्वदा अनुतानिभाषणम् ।

40अस्तेयं परस्वानपहारः ।

41ब्रह्मचर्यं अष्टविधमैथुनत्यागः ।

42अपरिग्रहः शरीरस्थितिमात्र-हेतुभ्यतिरिक्त-भोगसाधनास्वीकारः ।

43यमा आधां येषां आसन-प्राणायाम-आहारधारणाध्यान-समाधीनां तेपि समाध्यन्तानि योगाङ्गानि आदिपदेन गृह्यन्ते ।

44श्रद्धा सर्वश्रेयोनिदानं आस्तिक्यबुद्धिः ।

45भक्तिः सा परापरभेदेन द्विधा अपरैव साधनभक्तिरित्युच्यते "भक्त्या संजातया भक्त्या विभ्रत्युतुलकां तनुं" इति भागवतोक्तेः ।

46"श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनं । अर्चनं वंदनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥" इति नवविधा भक्तिः ।

47परमप्रेमलक्षणायाः परभक्तेस्साधनं ।

48मुमुक्षुता स्वस्वरूपसाक्षात्कारेण आविद्यकानां अहंकारादि-देहान्तानां बन्धानां निवृत्तिच्छा ।

49दैवीसंपत्तिः सापि गीतासु षोडशाध्याये "अभयं सत्वसंशुद्धिः" इत्यादिना कथिता ।

50तत्राभयं नाम इष्टानिष्ट-संयोग-वियोगहेतु-दर्शनजन्यं यद्दुःखमयं तदाहित्यं

51यद्धा शास्त्रोपदिष्टार्थे सदेहं विनानुष्ठाननिष्ठत्वं ।

52सत्वसंशुद्धिः सत्कर्तणस्य सम्यक्शुद्धिः निर्मलता सत्वसंशुद्धिः शुद्धेः सम्यक्तमं नाम भगवत्स्फूर्ति-योग्यत्वम् ।

53शास्त्रा-चार्योपदेशांचाचा आत्मवात्लागतिः ज्ञानं ।

54अवगतस्यार्थस्य चित्तैकाग्रत्वया स्वानुभवारूढत्वापादनं योगः ।

55तयोर्विशेषेणावस्थितिः सदा तत्रिष्ठता ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।

56यथाधिकारं स्वद्रव्यस्य पात्रे प्रतिपादनं दानं ।

57वाह्येन्द्रिय-संयमो दमः ।

58श्रौतः अग्निहोत्रचर्वपूर्णमासादिः, स्मार्तश्च देवयः पितृयज्ञः भूतयज्ञ इत्येवं चतुर्विधो यो यज्ञः

59ब्राह्ययज्ञस्य स्वाध्यायपदेन पृथग्युक्तेः स्वाध्यायो ब्राह्ययज्ञः अदृष्टार्थमुवेदाद्यध्ययनरूपः ।

60तपः शारीरादिभेदेन त्रिविधं "देविद्वजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवं ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते । अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् स्वाध्याभ्यासनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते । मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते" इति ।

61अवक्रतमार्जवं मनोवाककायवृत्तीनां-मैकरूप्यमिति यावत् ।

62परपीडावर्जनमहिंसा ।

63यथादृष्टवचनं सत्यं परैराकोशे टाडने वाकृते सति सद्यःप्राप्तस्य कोधस्य तत्कालमुपशमनं अक्रोधः ।

64दानस्य प्रागुक्तेः त्यागो दुःखसंपरित्यागः, शान्तिरन्तरिन्द्रियोपरतिः

65परदोषप्रकाशनं पैशुनं तदभावोपशुनम् ।

66दुःखितेषु भूतेषु तदीयदुःखा-सहिष्णुत्वं दया ।

67अलोलुत्वं अलोलुप्त्वमिति इन्द्रियाणां विषयसिद्धानेप-विक्षित्वं इति यावत् ।

68मृदुत्वं मार्दवं साधुजनसंश्लेषार्हत्वेत्यर्थः ।

69अकार्यकरणे लज्जा ह्रीः ।

70वृथाचेष्टाहरित्वं अचापलं ।

71प्रागल्म्यं तेजः स्त्रीबालकादिमूढजनैः अनिभवनीयत्वमित्यर्थः ।

72सत्यपि सामर्थ्ये परिभवहेतुं प्रति क्षोभानुत्पत्तिः क्षमा ।

73उत्पन्नस्य क्रोधस्य सद्यश्शमनमक्रोध इति ततो भेदः ।

74दुःखादिभिः सीदतः चित्तस्य स्थिरीकरणं धृतिः ।

75बाह्यान्तरशुद्धिः शौचं ।

76परिजंघसया शस्त्राद्यग्रहणं अद्रोहः ।

77आत्मनि पूज्यत्वातिशयभावना अतिमानिता तदभावो नातिमानिता ।

78तया च तत्कार्यं पूज्येषन् ब्रह्मत्वमुपलक्ष्यते ।

79त एले पिण्डेश्वरतिरभयादयो धर्माः देवयोः सात्विक-शुभवासना-रूपसंपत्तिशरीरारंभकाले पुण्यकर्मभिः अभिव्यक्तामिभलक्ष्य जातस्य पुरुषस्य भवन्ति निश्चचते ।

80"तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च" "पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति" श्रुतेरिति भावः ।

81असंनिवृत्तिः असतः ब्रह्मव्यतिरिक्तात् निवृत्तिः यद्धा "नाविरतो दुश्चरितात्" इतिश्रुतेः अव्रजिनत्वमर्थः ॥१२०॥

Śloka 119All ŚlokasŚloka 121