Verseश्लोकः

Expand all

1अतिस्मस्तद्बुद्धिः प्रभवति विमूढस्य तमसा विवेकाभावाद्वै स्फुरित भुजगे रज्जुधिषणा ।

2ततोनर्थव्रातो निपतति समादातुरधिकः ततोयोसद्ग्राहः स हि भवति बन्धः शृणु सखे ॥१४०॥

Śloka 139All ŚlokasŚloka 141

Commentaryव्याख्या

Expand all

1अधिष्टानारोप्ययोः भेदग्रहे अध्यासासंभवात् अज्ञानस्य मूलकारणस्य अविवेकद्वारा बन्धहेतुत्वं सदृष्टान्तं विषदयन् अध्यासं बन्धशब्दार्थमाह । अतिस्मिन्निति ।

2तमसा अज्ञानेन विमूढस्य विवेकरहितचित्तस्य पुरुषस्य अतिस्मिन्नात्मनि देहादौ तद्बुद्धिः आत्मबुद्धिः प्रभवति जायते ।

3तद्यथा विवेकाभावात् स्फुरित भासमाने भुजगे सर्पे नेयं रज्जुरिति भेदज्ञानाभावात्, वै एव, रज्जुधिषणा रज्जुरिति बुद्धिः जायते ।

4ततः रज्जुबुध्यनन्तरं उपादेयत्वधिया समादातुः भुजंगं स्वीकर्तुः अधिकः अनर्थव्रातः मरणपर्यन्त बहुविधदुःख-समुदायः निपतति प्राप्तो भवति ।

5ततः तस्मात्कारणात् योसद्ग्राहः अन्यथावर्तमानस्य अन्यथाग्रहणं सः बन्धः भवति हि निश्चयः ।

6सखे शृणु स्पष्टम् ॥

7तत्र रज्वां भुजगधिषणामदृष्टान्तत्वित्वा भुजगे रज्जुधिषणा अनात्मन्यध्यासे दृष्टान्तीकृता अत्यन्तानर्थकरत्व-द्योतनाय ॥१४०॥

Śloka 139All ŚlokasŚloka 141