Verseश्लोकः

Expand all

1पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यंगेपि जीवनात् ।

2तत्तच्चक्तेर्नाशाच्च न नियम्यो नियामकः ॥१५८॥

Śloka 157All ŚlokasŚloka 159

Commentaryव्याख्या

Expand all

1पाणी च पादौ च तेषां समाहारः पाणिपादं तदादि यस्येतरस्य पक्षकुक्षाद्यवयवसमुदायस्य तदस्यास्तीति तद्वान् पाणिपादादिमान्

2देहो नात्मा — व्यंगेपि पाणिपादादिरहितेपि जीवनात् आत्मकार्यस्य प्राणधारणस्य सत्त्वात्

3जीवन्ति हि लोके कुण्ठजाद्यादेः

4दार्ष्टान्तिके निमित्त-पाणि-पादादिना आदानगमनादिकार्यं कुर्वन्तीति तत्तच्चक्तेः पाणिपादादिशक्तेः अनाशाच्च

5पाण्यादिमान् देहो नात्मा इत्यन्वयः

6उक्तं च कठोपनिषदि "न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन। इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ" इति सर्वशक्त्याश्रयत्वमात्मनः

7न नियम्यः आत्मा — सर्वेण नियम्यते नियमः जडत्वात् नियमकत्वाभावांश्च

8ततः सावयवत्वात् नियम्यत्वाच्च निरवयवः नियामकः आत्मा नेति समुदायार्थः ॥१५८॥

Śloka 157All ŚlokasŚloka 159