Verseश्लोकः

Expand all

1नैवात्मायं प्राणमयो वायुविकारो

2गन्तागन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः ।

3यस्मात्किञ्चित्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं

4स्वं वान्यं वा किञ्चन्नित्यं परतन्त्रः ॥१६८॥

Śloka 167All ŚlokasŚloka 169

Commentaryव्याख्या

Expand all

1वायुविकारः वायोर्विकारः वायुविकारः वायुकार्यः — अयं प्राणमयः नैवात्मेति प्रतिज्ञा

2तत्र हेतुः — वायुवत् एषः प्राणमयः अन्तः बहिः गन्ता आगन्ता — उच्छ्वासनिःश्वासे बहिरागन्ता

3यथा बाह्यवायुः सक्रियः परिच्छिन्नरूपः — सर्वव्यापी निष्क्रियः आत्मा न भवति

4सक्रियत्वात् परिच्छिन्नत्वात् बाह्यवायुविदित सदृष्टान्तो हेतुः

5एवमचेतनत्वं परतन्त्रं च अनात्मत्वे हेतुमाह उत्तरार्धेन

6यस्मादयं प्राणमयः इष्टमनिष्टं वा स्वयं कुत्रापि कस्मिन्नपि काले देशे वा — स्वं वा अन्यं वा न वेति न जानाति

7नित्यं परतन्त्रः — जीवनयोनियलज्यत्यसंचारवत्वात् प्राणायामादिकाले तस्य निरुध्यमानत्वं प्रसिद्धं

8अतः सक्रियत्व-परिच्छिन्नत्वाचेतनत्व-पराधीनत्वहेतुभिः एतद्विलक्षणः आत्मा न भवति

9यद्यमात्मा तहि सुषुप्तिदशायां जागरकत्वात् चोरादिवाधां जानीयात्

10आत्मनः सर्वप्रधानत्वात् स्वभूलेषु चक्षुरादिषु स्वपल्तु स्वयं व्यापारवानिति विरुद्धं च अत नैवात्मायं प्राणमयः ॥१६८॥

Śloka 167All ŚlokasŚloka 169