Verseश्लोकः

Expand all

1सम्यगासस्थापनं बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्वदा।

2तत्समाधानमित्युक्तं न तु चित्तस्य लालनम्॥२७॥

Śloka 24All ŚlokasŚloka 26

Commentaryव्याख्या

Expand all

1यद्यपि स्वलक्ष्ये नियतावस्थारूप-शमापेक्षया भेदो न लक्ष्यते इन्द्रिशे समाधाने, "तथापि मुहुर्मुहुः दोषदृष्टचा विषयेष्यो विरज्य स्वलक्ष्ये नियतावस्था" इत्यनेन "यतो यतो निश्चरति मनश्चंचलमस्थिरम्। ततस्ततो नियमयेत्तु आत्मन्येव वशं नयेत्।" इति गीतोक्तरीत्या शमावस्थायां प्रयत्न-विशेषोपेक्ष्यते संकल्प-विकल्पात्मकस्य मनसः स्थिरीकरणे।

2अत एवात्र अध्यवसायात्मिकायाः बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सम्यगासस्थापनं सर्वदा इत्यनेन-संकल्प-विकल्प-विनिर्मुक्तवं अन्तःकरणस्य प्रकृते कथितं भवति।

3अत एव मनःशब्दं विहाय निर्णयात्मक-वृत्तिमद्बुद्धि-शब्दः प्रयोजिः।

4तत्रापि शुद्धे शुद्धे ब्रह्मणीति निर्गुणं कथ्यते सर्वोपाधिविनिर्मुक्तम्।

5शमनिरूपणावसरे नियतावस्थेत्यनेन सगुणे नियतावस्थानेपि शान्तत्वं मनसो वक्तुं शक्यम्।

6शम इति साधनं कथ्यते, समाधानं तस्य फलं तस्यैव परिपाक इति यावत्।

7लोके बालका विशेषतो रुदन्ति चेतु तदिष्टं दत्वा समादधते जनाः, तदुत मनसो यथेष्टं विषयमार्ग-संचरणं न समाधानमित्याह न तु चित्तस्य लालनमिति।

8यद्वा "शुभाशुभाभ्यां मार्गाभ्यां वहन्ती नियतासनिरः। पौरुषेणप्रयत्नेन योजनीया शुभे पथि"।

9अञ्चभेपु समाविष्टं शुभेभेवावतार्षयेत्। स्वमन-पुरुषार्थेन बलेन बलिनां वर। अशुभाच्चालितं याति शुभं तस्मादपीतरत्। जन्तोश्चित्तं तु शिशुवत् तस्मात्चाल्येद्बलात्। समतासाच्चलनेनागु न ड्रागित शनैःशनैः। "पौरुषेण प्रयत्नेन लालयेच्चित्तबालकम्" इति वासिष्ठरीत्या चालनं लालनं वा शमादिसाधनत्वेन पूर्वमपेक्ष्यते।

10न तु फलीभूतसमाधानावस्थायां, तदाभ्यासं बिनापि शमादिसंपादनकाले कृतप्रयत्नेनैव क्षीण-बाह्यवासनस्य मनसः सगुणात्रच्यावनमात्रस्य निर्गुणे स्थापयितुमपेक्षितत्वात् इति॥२७॥

Śloka 24All ŚlokasŚloka 26