Verseश्लोकः

Expand all

1श्रोत्रियोऽवृजिनो-कामहतो यो ब्रह्मविदुत्तमः ।

2ब्रह्मण्युपरतश्शान्तो निरिन्धन इवानलः ॥३४॥

Śloka 33All ŚlokasŚloka 35

Commentaryव्याख्या

Expand all

1"श्रोत्रियश्छन्दोधीत" इति पाणिनिनानुशिष्टत्वात् अधीतोप-निषत्क इत्यर्थः।

2उपनिषदमधीत्य कृतार्थत्व-विचारस्यैव साक्षात्कार-हेतुत्वात्।

3अवृजिनः निष्पाप इत्यर्थः "नाविरतो दुश्चरितात् नाशान्तो नासमाहितः। नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्" इति श्रुतेः।

4तत्र कारणमाह अकामहत इति। कामेन विषयाशया हतः कामहतः अभासितस्वरूप इत्यर्थः। न कामहतः अकामहतः यस्तावस्व-रूपं आनन्दं न जानाति स एव बहिरानन्दबोलीतिति तं प्राप्तुं कदाचित्पापमपि कुर्यात्।

5अस्य तावत् ब्रह्मवित्तमस्य साक्षात्क्रियमाण-स्वरूपानन्दत्वात् "विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः। रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते" इति गीतोक्तरीत्या निवृत्तरागत्वरूपाकामहत्वं सिद्ध्यतेवेति निष्पापत्वं तस्मिन्।

6कामस्यैव पापहेतुत्वात्। तदुक्तम् गीतासु "अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः। अनिच्छन्नपि वाष्णेय बलादिव नियोजितः" इत्यर्जुनेन पृष्टो भगवानाह "काम एषःक्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः। महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्" इत्यादि।

7ब्रह्मण्युपरतः ब्रह्मणि विलीनमनस्कः अत एव निरिन्धन अनल इव शान्तः, यथा इधनाभावे अग्निः शान्तः ज्वालाशून्यः भाति तथा अनालिंगितबाह्यवृत्तित्वात् शान्तः निर्गुणे ब्रह्मणि परिनिष्ठित-चित्तत्वात् शान्तः निर्विकार इत्यर्थः।

8अत्र श्रोत्रियत्वादीनां विशेषणानां व्यावर्तकत्वं नास्ति, ब्रह्मवित्तमे अश्रोत्रियतस्य पापस्य कामहतत्वस्य च असंभावित-त्वात्, किंतु वस्तुसत्यया तेषां तादृशगुरूज्ञापकत्वम् संभवतीति स्वरूपलक्षण-त्वमेव मन्तव्यम्।

Śloka 33All ŚlokasŚloka 35