Verseश्लोकः

Expand all

1शब्दादिभिः पंचभिरेव पंच पंचत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः ।

2कुरंग-मातंग-पतंग-मीन-भृंगा नरः पंचभिरंचितः किम् ॥७८॥

Śloka 77All ŚlokasŚloka 79

Commentaryव्याख्या

Expand all

1कुरंगः हरिणः, मातंगः गजः, पतंगः शलभः, मीनः मत्स्यः, भृंगः भ्रमरः एते पंच स्वगुणेन स्वस्वसक्तिविषयेण गुणेन शब्दादीनां गन्धात्तानां पंचानां मध्ये एकेनैकेन क्रमेण गृढास्सन्तः पंचत्वं मरणमापुः ।

2एवं एकैकस्यापि मरणपर्यन्तवन्धप्रयोजकत्वे एतैः पंचभिरपि अन्चितः स्वकीय-सक्त्याश्रयत्वेन विशिष्टः नरः किं मृत्युं प्राप्नोतीति वक्तव्यमित्यर्थः ।

3यथा लोके हरिणं जिघृक्षवः वेणुगानादिमधुरशब्दसक्तं तं चपलं शीघ्रं बहुदूरं धावन्तमपि निश्चलीकृत्य तच्छब्दश्रवणसक्तं विस्मृतात्मानं गृण्हन्ति ।

4एवं मनःस्वच्छन्दं विहारि दुर्गेह वनमध्ये महानपि मातंगः स्पर्शमुखलोलुपः तज्जिघृक्षुभिः वशाद्वारा गृह्यते इति त्वगिन्द्रियतृप्तिहेतोः स्पर्शे एक एव गजस्य बन्धको निर्वृत्तः ।

5एवं पतंगः प्रकाशमाने दीपे भास्वरूपदर्शनेन भक्षयबुद्ध्या तदीयं दाहात्स्वयं अजानन् तत्र पतित्वा म्रियत इति रूपस्य मृत्युहेतुत्वं प्रसिद्धम् ।

6एवं मीनः झपः दाशप्रसारितं जालं प्रविश्य म्रियत इति प्रसिद्धम् ।

7एवं घ्राणतृप्तणलालसः भ्रमरः तत्तलुष्पाणीव चंपक-सुमं आधाय तद्गन्ध-सेवनेन पंचत्वमापनोतीति च ।

8एवं शब्दादीनां मध्ये एकैकमपि सेव्यमानं मरणान्तान्तर्थप्रयोजकं ।

9तत्रापि तिरश्चां पापाभावात् तदानीतन-शरीरस्य परमार्थः संभवति ।

10शब्दादीनां पंचानामपि विषयाणां सेवनाय विहितमनाचरन् पापमप्याचरन् नरः लोकद्वयादपि भ्रश्यते इति भावः ॥७८॥

11विषयानुभवः मृत्युहेतुरिति तिष्ठतु । दर्शनमात्रादपि मारयन्विषयः कृष्णसर्पविषादपि अतिरिच्यत इत्याह ।

Śloka 77All ŚlokasŚloka 79